«Αν η ψυχιατρική δεν υπήρχε, ο κινηματογράφος έπρεπε να την εφεύρει. Και στην πραγματικότητα, αυτό έκανε». Η ρήση αυτή του ψυχίατρου και μελετητή του κινηματογράφου Irving Schneider αποτυπώνει και περιγράφει σε μεγάλο βαθμό τη στενή σχέση που αναπτύχθηκε ανάμεσα στη σύγχρονη ψυχιατρική και τον κινηματογράφο (Schneider 1977, 1987). Αν θεωρήσουμε ως γέννηση της πρώτης την ανάπτυξη «συμπαγών» θεωριών που εξηγούν τις ψυχικές διαταραχές, το τυχαίο γεγονός ότι το ίδιο έτος, το 1895, δημοσιεύθηκαν οι Μελέτες για την Υστερία των Breuer και Freud και εφευρέθηκε η μηχανή προβολής από τους αδελφούς Lumier, απεικονίζει αρκετά εύγλωττα τη στενή σχέση που αναπτύχθηκε ανάμεσά τους. Η απλή διαπίστωση ότι, από τη μεριά του σκηνοθέτη και του σεναριογράφου, βασική είναι η έκθεση στον θεατή των εσωτερικών ψυχολογικών διαδικασιών και μηχανισμών των ηρώων, η οποία λαμβάνει χώρα μακριά από τη δράση, δείχνει την αναγκαιότητα της συχνής καταφυγής στον ψυχίατρο ή τον ψυχοθεραπευτή, προκειμένου το κοινό να μπορέσει να γνωρίσει την πλευρά των χαρακτήρων που δεν αποκαλύπτεται από την αφήγηση της ιστορίας. Έτσι, για παράδειγμα, στην ταινία του 1971 Hospital (παίχθηκε στην Ελλάδα με τον τίτλο Ένα Τρελό, Τρελό, Νοσοκομείο), η επίσκεψη του πρωταγωνιστή, George Scott, στον ψυχίατρο, αποκαλύπτει στον θεατή ότι είναι καταθλιπτικός και σκέπτεται να αυτοκτονήσει.

Έχουν γραφτεί πολλά για διάφορες πλευρές αυτής της σχέσης, για παράδειγμα για την απεικόνιση του ψυχίατρου και του ψυχοθεραπευτή, για τις διαγνώσεις των ηρώων που φαίνεται ότι πάσχουν από ψυχική διαταραχή, για τη συμβολή των ψυχαναλυτικών θεωριών στη διαμόρφωση των χαρακτήρων, για τις σχέσεις θεραπευτή-ασθενή και για τη συμβολή του κινηματογράφου στη διάδοση ψυχολογικών θεωριών στο ευρύ κοινό. Σκοπός αυτού του άρθρου είναι πρώτον να περιγράψει τις αλλαγές στην απεικόνιση της ψυχικής ασθένειας από τον κινηματογράφο, επισημαίνοντας και τους παράγοντες που πιθανόν να συνέβαλαν σε αυτές τις αλλαγές, και δεύτερον να δώσει πληροφορίες για τη χρήση κινηματογραφικών ταινιών ως εκπαιδευτικών βοηθημάτων στην ψυχοπαθολογία. Γενικά, δεν μπορεί κάποιος να μιλήσει για «περιόδους» με την αυστηρή χρονική έννοια. Κάποιες αλλαγές στην απεικόνιση της ψυχικής ασθένειας (για παράδειγμα η χρήση των ψυχαναλυτικών θεωριών και το πλάσιμο των χαρακτήρων με βάση την ψυχαναλυτική θεώρηση) παρέμειναν, παράλληλα με άλλες θεωρήσεις, όχι μόνο γιατί απεικόνιζαν τα πολιτισμικά στερεότυπα της εποχής, αλλά και λόγω του γεγονότος ότι εξυπηρετούσαν την εσωτερική οικονομία των σεναρίων, με βάση αυτό που αναφέρθηκε προηγουμένως, δηλαδή της έκθεσης «κρυφών» πλευρών της προσωπικότητας και ψυχικών διεργασιών που δεν αποκαλύπτονται στη δράση. Το άρθρο αυτό, για καθαρά πρακτικούς λόγους, δεν καλύπτει τις ταινίες στις οποίες η ψυχική ασθένεια, η ψυχιατρική πρακτική ή η ψυχανάλυση υπηρετεί απλώς και δευτερευόντως κάποιες ανάγκες του σεναρίου (π.χ. αστυνομικές ταινίες, ταινίες τρόμου, κωμωδίες, κ.λπ.). Τα παρακάτω στοιχεία προέρχονται από ανασκοπήσεις κινηματογραφικών ταινιών που απεικονίζουν την ψυχοπαθολογία συνήθων ψυχιατρικών διαταραχών (Hyler 1988, Gabbard & Gabbard 1999, Wedding & Niemiec 2014, Robinson 2003, Gerritsen et al 2014, Baxendale 2004, Rosenstock 2003, Akram et al 2009, Datta 2009, Jukic et al 2010, Wilson et al 2014).

Οι απαρχές

Η πρώτη εμφάνιση ψυχικά ασθενή στον αμερικανικό κινηματογράφο χρονολογείται από το 1904 στην ταινία The Escaped Lunatic (Ο Τρελός που Απέδρασε), στην οποία περιγράφεται η απόδραση από το ψυχιατρείο ενός ασθενούς με ψύχωση (πιστεύει ότι είναι ο Μέγας Ναπολέων) και οι απίθανες περιπέτειες που συνοδεύουν την καταδίωξή του, αλλά και η επιστροφή του με τη θέλησή του στο νοσοκομείο, όταν αρχίζει να βαριέται την καταδίωξη. Στην επόμενη ταινία, μετά δύο χρόνια, το Dr. Dippy’ Sanitarium (Το Θεραπευτήριο του Δρα Dippy), ένα ψυχιατρείο καταλαμβάνεται από τους τροφίμους του. Στις ταινίες αυτές, επικρατούν τα στερεότυπα της τρέλας του vaudeville. Οι επόμενες ταινίες της εποχής του βωβού κινηματογράφου ακολουθούν το ίδιο στερεότυπο, ενώ το 1919 στην ταινία When the Clouds Roll By (Όταν φεύγουν τα σύννεφα) εμφανίζεται και η μορφή του «σατανικού» ψυχίατρου που προσπαθεί να οδηγήσει, μέσω ενός επιστημονικού πειράματος, τον ήρωα (Douglas Fairbanks) στην αυτοκτονία. Στις ταινίες αυτές του βωβού κινηματογράφου, αλλά και στις αρχές του ομιλούντα, ο «τρελός» αποτελεί συνήθως ιδανικό κωμικό χαρακτήρα, ενώ οι θεραπευτές εμφανίζονται συνήθως ως ελάχιστα (έως καθόλου) πιο υγιείς από τους ασθενείς τους, συντηρητικοί και με αρνητικά κοινωνικά στερεότυπα, διαβολικοί, ή προικισμένοι με παραφυσικές ικανότητες. Στην ταινία Carefree (Ανέμελοι) του 1938, ο Fred Astaire είναι ψυχίατρος που υποστηρίζει ψυχολογικά την ασθενή του Ginger Rogers μέσω του χορού (!). Σπάνια εμφανίζονται ψυχίατροι ή θεραπευτές με θετικό ρόλο και υποβοηθητικοί για τους ασθενείς.

Η έλευση της ψυχανάλυσης

Σε συνέντευξη του 1996, ο γάλλος σκηνοθέτης Claude Chabrol, υπογράμμιζε τη συνεργασία του με την ψυχαναλύτρια Caroline Eliasheff στο γράψιμο του σεναρίου της ταινίας La Cérémonie (Η Τελετή): «Είναι πολύ δύσκολο, όταν έχεις να κάνεις με ανθρώπινους χαρακτήρες, να μην χρησιμοποιήσεις το φροϋδικό σύστημα, γιατί αυτό αποτελείται από σημεία που έχουν εφαρμογή στον κινηματογράφο.» Η σχέση της ψυχανάλυσης με τον κινηματογράφο αναγνωρίστηκε από πολύ νωρίς. Το 1916, ο ψυχολόγος Hugo Münsterberg έγραψε ότι ο κινηματογράφος μετατρέπει τον εξωτερικό κόσμο σε νοητικούς μηχανισμούς, όπως η μνήμη, η φαντασία, η προσοχή και το συναίσθημα. Από το 1926, ψυχαναλυτές, όπως οι Karl Abraham και Hans Sachs, συνεργάζονταν με τον γερμανό σκηνοθέτη G.W. Pabst, που γύρισε το κλασικό Μυστικά της Ψυχής, με υλικό όνειρα και την ερμηνεία τους σύμφωνα με τη φροϋδική θεώρηση. Η υπόθεση της ταινίας αφορούσε έναν χημικό με φοβία για τα μαχαίρια, παρορμήσεις ανθρωποκτονίας και σεξουαλική ανικανότητα, που θεραπεύτηκε μέσω της ψυχανάλυσης. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και με την άνοδο του ψυχαναλυτικού κινήματος, ιδιαίτερα στις Η.Π.Α., η ψυχανάλυση καταλαμβάνει κεντρική θέση στην περιγραφή και την ερμηνεία των ψυχικών διαταραχών στον κινηματογράφο. Η ταινία του Χίτσκοκ του 1945 Spellbound (Νύχτα Αγωνίας) χρησιμοποιεί την ψυχανάλυση ως τη μέθοδο με την οποία το μυστήριο της ταινίας λύνεται, τα ψυχολογικά συμπτώματα του ήρωα ερμηνεύονται και θεραπεύονται και ο δολοφόνος αποκαλύπτεται. Ο ψυχαναλυτής ψυχίατρος της ταινίας του 1948 The Snake Pit (Ο Λάκκος με τα Φίδια), σε αντίθεση με τον αδιάφορο, αυταρχικό, αδαή και με έλλειψη ψυχολογικής κατανόησης συνάδελφό του, θεραπεύει και σώζει την Olivia de Havilland από το ψυχιατρείο. Ταινίες, όπως The Three Faces of Eve (Τα Τρία Πρόσωπα της Εύας) (1957), Suddenly Last Summer (Ξαφνικά Πέρυσι το Καλοκαίρι) (1961), David and Lisa (Δαβίδ και Λίζα) (1962), Freud (1962), I Never Promised You a Rose Garden (1977), Ordinary People (Συνηθισμένοι Άνθρωποι) (1980), δίνουν την εικόνα της «ομιλούσας θεραπείας» που, μέσω της ψυχαναλυτικής κατανόησης, μπορεί να αποτελέσει το κύριο μέσο στη θεραπεία πλήθους ψυχικών διαταραχών. Οι ψυχικές διαταραχές ανάγονται συνήθως σε προβλήματα σχέσεων και στην αναβίωση τραυμάτων του απώτερου παρελθόντος. Η χρυσή εποχή της ψυχανάλυσης στον κινηματογράφο στις δεκαετίες του ’50 και του ’60, υποχώρησε αργότερα, αλλά ακόμη και σήμερα, για τους λόγους που ήδη αναφέρθηκαν, οι ψυχαναλυτικού τύπου ερμηνείες και αναφορές είναι πολύ συχνές. Στην απομυθοποίηση συνέβαλαν αρκετές ταινίες, με κορυφαίες τις κωμωδίες του Woody Allen, από το What’s New Pussycat? (Τι Νέα Ψιψίνα;) (1965), μέχρι το) Deconstructing Harry (Διαλύοντας τον Χάρυ) (1997). Επιπλέον, οι ταινίες, που άρχισαν να αναφέρονται και σε άλλες πλευρές της ψυχιατρικής, υποβάθμισαν σε κάποιο βαθμό την κυριαρχία των ψυχαναλυτικών ιδεών.

Η εμπειρία της ψυχικής αρρώστιας

Στις αρχές της δεκαετίας του ’60, παράλληλα με το ενδιαφέρον για τις ψυχολογικές διαδικασίες, ο κινηματογράφος αρχίζει να ασχολείται με την υποκειμενική εμπειρία των ασθενών με ψυχικές διαταραχές, ιδίως εκείνων με σοβαρές ψυχώσεις, κυρίως τη σχιζοφρένεια. Βασικά ερεθίσματα γι’ αυτό αποτελεί το γεγονός ότι η ψύχωση στην οξεία της φάση συνδέεται συχνά με παράδοξες συμπεριφορές, ακόμα και, αν και σπάνια, με τη βία. Πέρα από την εκμετάλλευση της ψύχωσης στην εσωτερική οικονομία των σεναρίων, προκειμένου να αποδοθεί το αίτιο της φαινομενικά αναίτιας βίαιης συμπεριφοράς των ηρώων, η εμπειρία του ψυχωτικού ασθενή με την αγωνία και τη φρίκη που τη συνοδεύει, αποτελεί την πρώτη ύλη σεναρίων και ταινιών που ανήκουν στην κατηγορία του θρίλερ. Με πρώτη το πασίγνωστο Psycho (Ψυχώ) (1960) του Χίτσκοκ αρκετές ταινίες μπαίνουν στον κόσμο του ψυχωτικού ασθενή, αναπαριστώντας τα συμπτώματά του και προσπαθώντας να δώσουν απάντηση στο ερώτημα για το αίτιο της ψύχωσης. Ενδεικτικά, ο Bergman, στην ταινία Through a Glass Darkly (Μέσα απ’ τον Σπασμένο Καθρέφτη) (1961) επικεντρώνεται αφενός σε υπαρξιακά ερωτήματα και αφετέρου στα προβλήματα στην οικογενειακή ατμόσφαιρα της ηρωίδας. Ο Roman Polanski, στις θαυμάσιες κλασικές ταινίες του Repulsion (Η Αποστροφή) (1965) και The Tennant (Ο Ένοικος) (1976), παρατηρεί τους ήρωές του να βυθίζονται προοδευτικά στην ψύχωση, σε ένα ξενοφοβικό περιβάλλον (και στις δύο ταινίες του οι ήρωες είναι μετανάστες), κυνηγημένοι από ψυχικά τραύματα μιας προηγούμενης εποχής και (στην πρώτη ταινία του) από φόβους απέναντι στο σεξ. Αντίθετα, στην ταινία Shining (Η Λάμψη) (1980) του Stanley Κubrick, η ψύχωση του ήρωα της ταινίας, που ενσαρκώνει ο Jack Nicholson, αρχίζει σαν αποτέλεσμα παραφυσικών επιδράσεων. Τέλος, η ψύχωση της φεμινίστριας ηρωίδας του αυτοβιογραφικού μυθιστορήματος της Sylvia Plath The Bell Jar (Μια Ανεξάρτητη Γυναίκα) (1979) οφείλεται σε κοινωνικές δυνάμεις, που την οδηγούν στην απόπειρα αυτοκτονίας και τη νοσηλεία στο ψυχιατρείο. Γενικά, η απεικόνιση του εσωτερικού κόσμου του ψυχωτικού ασθενούς, αποτελεί ένα δύσκολο εγχείρημα. Η συχνή απεικόνιση της ακραίας βίας είτε απέναντι σε άλλους είτε απέναντι στον εαυτό μπορεί να οδηγήσει τον θεατή στην ταύτισή της με την ψύχωση, παρά το γεγονός ότι στην πραγματικότητα αποτελεί σπάνιο φαινόμενο. Οι λόγοι για τη συχνή καταφυγή του σεναριογράφου στη βία αφορούν αφ’ ενός μεν το γεγονός ότι η ένταση της φαινομενικά ανεξήγητης βίαιης πράξης αυξάνει το suspense της ταινίας, αφ’ ετέρου δε ότι η απεικόνισή της, ιδιαίτερα στις ταινίες του Polanski, δίνει το βάθος της αγωνίας και της φρίκης που βιώνει ο ψυχωτικός ασθενής. Στην Αποστροφή, η βία της ηρωίδας αποτελεί αμυντική πράξη στις απόπειρες βίαιης εισβολής τρίτων στην προστατευτική για την ίδια απομόνωσή της, ενώ στον Ένοικο, η αυτοκτονία του ήρωα αποτελεί διέξοδο στη φρίκη της εσωτερικής αλλαγής που βιώνει.

Οι συνθήκες του ψυχιατρικού ασύλου

Την ίδια περίπου εποχή αρχίζουν να παρουσιάζονται ταινίες που σαν κύριο θέμα τους έχουν την κριτική στις συνθήκες νοσηλείας των ψυχικά ασθενών στα ψυχιατρικά άσυλα. Από πολύ παλιότερα, από την εποχή του Dr. Dippy’s Sanitarium (1906), του Λάκκου με τα Φίδια (1948) και του Ξαφνικά Πέρυσι το Καλοκαίρι (1961), το ψυχιατρείο παρουσιαζόταν σαν τόπος που μόνο στη θεραπεία των ασθενών δεν συνέβαλε. Η δεκαετία του ’60, με την εμπειρία του πολέμου του Βιετνάμ, τον γαλλικό Μάη του ’68, την ευρεία κυκλοφορία βιβλίων, όπως το Asylums (Άσυλα) του Erving Goffman, και το κίνημα της αντιψυχιατρικής, χαρακτηρίζονταν από τη γενική αμφισβήτηση των κοινωνικών θεσμών που θεωρούνταν ως καταπιεστικοί της ελευθερίας του ατόμου, αυταρχικοί και αντιπροσωπευτικοί της κατεστημένης ιδεολογίας. Σε αυτό το γενικό κλίμα, γυρίστηκαν αρκετές ταινίες με αυτή την ιδεολογική κατεύθυνση. Με κορυφαίο το One Flew Over the Cuckoo’s Nest (Στη Φωλιά του Κούκου) (1975), μεγάλος αριθμός ταινιών, όπως για παράδειγμα τα The Bell Jar (1979), Frances (Φράνσις) (1982), Birdy (Ο Άνθρωπος Πουλί) (1985), Girl Interrupted (Το κορίτσι που Άφησα Πίσω) (1999), καταγγέλλουν, άμεσα ή έμμεσα, τις απρόσωπες και καταπιεστικές συνθήκες των ψυχιατρικών ασύλων και το προσωπικό, κυρίως τους ψυχιάτρους, ως αδιάφορους, αντιθεραπευτικούς και ως εκπροσώπους κοινωνικών θεσμών που επιδιώκουν την ομοιομορφία μέσω της καταπίεσης κάθε έννοιας διαφορετικότητας. Η ψυχική αρρώστια αποτελεί αμφισβήτηση των κατεστημένων θεσμών, κοινωνικών και πολιτικών, που στην ακραία τους μορφή οδηγούν τους ήρωες να υφίστανται εγκληματικές «θεραπείες», όπως η λοβοτομή, που επιτυγχάνουν τον επιδιωκόμενο σκοπό της κοινωνικής μηχανικής, όπως οι ήρωες της Φωλιάς του Κούκου και της Φράνσις. Η επίδραση των ταινιών αυτών, πολλές από τις οποίες αποτέλεσαν μεγάλες εισπρακτικές επιτυχίες, στην αμφισβήτηση της θεραπευτικής αξίας του κλασικού ψυχιατρικού νοσοκομείου ήταν σημαντική. Η κριτική που προέβαλαν στα κλασικά στερεότυπα της ψυχιατρικής φροντίδας επιτάχυνε τις εξελίξεις προς τη δημιουργία κοινοτικών δομών ψυχικής υγείας. Παρ’ όλα αυτά, πρέπει να επισημάνουμε, ότι αυτές είχαν ήδη προ πολλού αρχίσει και από τις δυο πλευρές του Ατλαντικού (τουλάχιστον μια δεκαπενταετία πριν). Παρά το γεγονός ότι πολλές από τις ιδέες για τη φύση της ψυχικής αρρώστιας δεν άντεξαν στη δοκιμασία της πρακτικής τους εφαρμογής, μιας και σήμερα η ιδεολογία της αντιψυχιατρικής δεν προσφέρει τίποτα στη θεραπευτική αντιμετώπιση της ψυχικής αρρώστιας, οι ταινίες αυτές συνέβαλαν σε σημαντικό βαθμό στη συνείδηση του ευρέως κοινού, στον αποστιγματισμό της ψυχικής ασθένειας και στην επικέντρωση του ενδιαφέροντος στον ψυχικά ασθενή και το άμεσο περιβάλλον του, δηλαδή την οικογένειά του και την κοινότητα.

Η οικογένεια, η κοινωνία και τα δικαιώματα του ψυχικά ασθενή

Από την εποχή ακόμη του Δαβίδ και Λίζα (1962), υπογραμμίζεται η σημασία της ανάγκης για θερμές και συναισθηματικά θετικές οικογενειακές σχέσεις και του ανεκτικού κοινωνικού περιβάλλοντος που ενισχύει τη διαπροσωπική επικοινωνία. Στην ταινία αυτή, οι ασθενείς είναι σαν όλους τους άλλους ανθρώπους και η ψυχιατρική (στη μορφή τότε της ψυχαναλυτικής θεραπείας) αποτελεί τη μόνη ελπίδα για βελτίωση, ενώ ο ψυχίατρος (τον οποίο υποδύεται στην συγκεκριμένη ταινία ο Howard da Silva, αμέσως μετά την αναγκαστική του αποχή από τον κινηματογράφο στα χρόνια του μακαρθισμού), απεικονίζεται ως συμπάσχων με τους ασθενείς του και ως θετικός παράγοντας υποστήριξης και θεραπείας. Οι ταινίες αυτές, με τα θετικά μηνύματα που μεταφέρουν, αυξάνουν σημαντικά σε αριθμό στη δεκαετία του ’80 και ιδιαίτερα του ’90. Τα μηνύματά τους συμβάλλουν σημαντικά στον αποστιγματισμό της ψυχικής αρρώστιας και στην αντιμετώπιση του ψυχικά ασθενή ως ισότιμου μέλους του κοινωνικού συνόλου. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι ταινίες Promise (Υπόσχεση) (1986) (τηλεταινία άπαιχτη στην Ελλάδα, στην οποία ο James Garner υποδύεται τον αδελφό ενός ασθενή με σχιζοφρένεια, με θέμα τις δυσκολίες της συμβίωσης και της φροντίδας του άρρωστου μέλους της οικογένειας), As Good as it Gets (Καλύτερα δεν Γίνεται) (1997), Shine (Ο Σολίστας) (1997), A Beautiful Mind (Ένας Υπέροχος Άνθρωπος) (2001), I am Sam (Το Όνομά μου Είναι Σαμ) (2001) και Elling (Έλλιγκ, ο Άνθρωπός σας) (2003). Σε αυτές, οι ασθενείς παρουσιάζονται ως συνηθισμένοι άνθρωποι που υποφέρουν από την ψυχική αρρώστια, αλλά με τονισμό των θετικών πλευρών τους. Σε κάποιες περιπτώσεις, όπως στην περίπτωση του Σολίστα και του Υπέροχου Ανθρώπου, οι ήρωες κατέχουν εξαιρετικά ταλέντα που δεν καταφέρνει η αρρώστια να σβήσει. Το θετικό, αισιόδοξο μήνυμα των ταινιών αυτών και η μεγάλη εμπορική επιτυχία πολλών από αυτές, συμβάλλουν σημαντικά στη θετική αντιμετώπιση του ψυχικά ασθενή στη σημερινή κοινωνία. Αυτό, σε συνδυασμό με τις νεώτερες εξελίξεις στη θεραπευτική των ψυχικών παθήσεων (φαρμακευτική, ψυχοθεραπευτική και ψυχοκοινωνική), αποτελεί σημαντική βοήθεια στην αντιμετώπιση των ψυχικών διαταραχών μέσα στο περιβάλλον που ζει ο ψυχικά ασθενής.

Η χρήση του κινηματογράφου ως εκπαιδευτικού μέσου

Τη δεκαετία του ’90, η Ζωή Νασίκα-Νηματούδη μαζί με τους Πέτρο Πετρίκη και Χριστίνα Ανδρέου, υπό την καθοδήγηση του Θανάση Καράβατου, έκαναν μια συρραφή μικρών κομματιών από επιλεγμένες εμπορικές ταινίες, ώστε να παρουσιάσουν πλήρη απεικόνιση της βασικής ψυχοπαθολογίας που χρησιμοποιήθηκε ως διδακτικό μέσο για τους φοιτητές της Ιατρικής και τους νέους ειδικευόμενους ψυχιάτρους.

Η χρήση εμπορικών ταινιών, οι οποίες αναπαριστούν με ακρίβεια τις ψυχοπαθολογικές εικόνες των ψυχιατρικών διαταραχών, αποτελεί ένα χρήσιμο μέσο για την εκπαίδευση των φοιτητών της ιατρικής αλλά και των ειδικευομένων ψυχιάτρων στην αναγνώριση της ψυχοπαθολογίας και στην ανάπτυξη ενσυναίσθησης απέναντι στα άτομα που πάσχουν από ψυχιατρικές διαταραχές. Πολλά προγράμματα εκπαίδευσης περιλαμβάνουν τη χρήση ταινιών ως σημαντικό τμήμα τους (π.χ. Wilson et al 2014, Rosenstock 2003, Akram et al 2009, Bughra & Gupta 2009, Datta 2009). Ένα παρόμοιο πρόγραμμα τριών ετών (2015-2018) περιλάβαμεστην εκπαίδευση των ειδικευομένων ψυχιάτρων της Πανεπιστημιακής Ψυχιατρικής Κλινικής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Σε αυτό παρουσιάστηκαν 55 ταινίες που αφορούσαν τα παρακάτω θέματα:

Ψύχωση: 8 ταινίες, Διπολική διαταραχή: 4 ταινίες, Κατάθλιψη/Αυτοκτονία: 10 ταινίες, Νευρώσεις: 4 ταινίες, Διαταραχές προσωπικότητας: 9 ταινίες, Εξαρτήσεις: 4 ταινίες, Άνοια και νευροψυχιατρικές διαταραχές: 5 ταινίες, Διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές: 4 ταινίες, Διαταραχές ύπνου: 1 ταινία, ΔΕΠΥ: 1 ταινία, άλλα θέματα: 5 ταινίες (π.χ. ενσυναίσθηση, υποβοηθούμενη αυτοκτονία). Το πρόγραμμα προέβλεπε την προβολή 2 ταινιών κάθε μήνα. Σε κάθε ταινία προηγούνταν η σύντομη παρουσίασή της σε 5-10 λεπτά, ακολουθούσε η ταινία και επακολουθούσε συζήτηση που αφορούσε την ψυχοπαθολογία, τη διάγνωση, την προσωπικότητα του ήρωα, τις θεραπευτικές προσεγγίσεις και τις συναισθηματικές αντιδράσεις των θεατών (ενσυναίσθηση). Οι ταινίες επιλέχθηκαν από έναν κατάλογο ταινιών ως οι πλέον αντιπροσωπευτικές, όπως παρουσιάζονται και σχολιάζονται στους παρακάτω πίνακες και κατατάσσονται κατά χρονολογική σειρά. Οι υπογραμμισμένοι τίτλοι θεωρείται πως αντιπροσωπεύουν με τον καλύτερο τρόπο την κλινική εικόνα των ψυχιατρικών διαταραχών.

Πίνακας 1. Σχιζοφρένεια και άλλες ψυχώσεις

1962: Through a Glass Darkly
1965: Repulsion
1972: The Ruling Class
1976: Le Locataire
1980: Shinning
1984: Birdy
1990: An Angel at my Table
1992: 12 Monkeys
1995: Seven
1993: Clean Shaven
1996: Shine
2001: Donnie Darko
2001: A Beautiful Mind
2001: K-Pax
2002: Spider
2002: House of Fools
2003: People say I’m Crazy
2006: I ’m a Cyborg but that’s O.K.
2009: The Soloist
2010: Shutter Island
2011: Take Shelter

Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στις παρακάτω ταινίες:

1. Repulsion (Η Αποστροφή). Σε αυτήν την ταινία του Roman Polanski, μια βελγίδα μετανάστρια στο Λονδίνο, απομονωμένη και με σοβαρά προβλήματα κοινωνικής επαφής αλλά και αποστροφής στο σεξ, παρουσιάζει τα πρώτα συμπτώματα της ψύχωσης με τραγικά αποτελέσματα.

2. Birdy (Ο άνθρωπος πουλί). Εξαιρετική παρουσίαση των συμπτωμάτων της κατατονίας σε αυτήν την ταινία του Alan Parker.

3. Spider. Παρουσίαση των συμπτωμάτων της χρόνιας υπολειμματικής σχιζοφρένειας και με κάποιες ψυχαναλυτικές προεκτάσεις.

4. Shutter Island (Το νησί των καταραμένων). Το σενάριο που αρχικά παρουσιάζεται ως ένα αστυνομικό θρίλερ καταλήγει στο παραλήρημα ενός ψυχωτικού ασθενή.

Πίνακας 2. Διπολική Διαταραχή

1932: Horse Feathers
1963: Dr. Newman M.D.
1972: A Woman under the Influence
1986: The Mosquito Coast
1993: Mr. Jones
2000: Pollock
2004: Garden State
2007: Michael Clayton
2012: Silver Linings Playbook

Οι υπογραμμισμένες ταινίες παρουσιάζουν με εξαιρετική λεπτομέρεια τα συμπτώματα της διπολικής διαταραχής. Στην ταινία του John Cassavetes A Woman under the Influence (Μια γυναίκα εξομολογείται) η ηρωίδα βιώνει απανωτές κρίσεις μανίας που την οδηγούν στο ψυχιατρείο, ενώ η οικογένεια που την περιβάλει με αγάπη αλλά με δυσκολία κατανόησης βρίσκεται σε αδιέξοδο. Στην ταινία Mr. Jones έχουμε πιστή απεικόνιση των υποτροπών της διπολικής διαταραχής, τόσο μανιακών όσο και καταθλιπτικών. Τέλος, στην ταινία Michael Clayton, ένας από τους ήρωες βιώνει ένα πλήρες μανιακό επεισόδιο.

Πίνακας 3. Κατάθλιψη / Αυτοκτονία

1935: Anna Karenina
1946: It’s a Wonderful Life
1952: Umberto D.
1956: The Wrong Man
1957: The Outcry
1963: Le Feu Follet
1971: The Hospital
1971: The Last Picture Show
1979: The Bell Jar
1980: Ordinary People
1985: Mishima
1990: Scent of a Woman
1996: Patch Adams
1999: Virgin Suicides
2002: The Hours
2002: Suicide Club
2003: House of Sand and Fog
2003: Sylvia
2011: Melancholia
2011: Suicide Room
2011: The Beaver
2014: Deux jours, une nuit

Από τις παραπάνω ταινίες ξεχωρίζουν οι παρακάτω:

1. Umberto D με παρουσίαση της κατάθλιψης της 3ης ηλικίας ως αποτέλεσμα της μοναξιάς και της οικονομικής ανέχειας.
2. The Wrong Man (Ο λάθος άνθρωπος) με εξαιρετική παρουσίαση της ψυχωτικής κατάθλιψης με παραληρητικές ιδέες ενοχής και καταστροφής.
3. Le feu Follet (Η φλόγα που τρεμοσβήνει), όπου ο ήρωας της ταινίας πάσχει από κατάθλιψη και αλκοολισμό με τελικό αποτέλεσμα την αυτοκτονία.
4. Ordinary People (Συνηθισμένοι άνθρωποι) για την κατάθλιψη ενός εφήβου και τις αντιδράσεις της οικογένειάς του.
5. House of Sand and Fog (Σπίτι από άμμο και ομίχλη) για τη σχέση της απώλειας και του μηχανισμού της άρνησης με τελικό αποτέλεσμα την κατάθλιψη και την αυτοκτονία.
6. Deux jours, une nuit (Δύο ημέρες και μια νύχτα) για την κατάθλιψη σε σχέση με την απόλυση από την εργασία και την εργασιακή ανασφάλεια.

Πίνακας 4. Αγχώδεις διαταραχές / Νευρώσεις

1958: Vertigo (Υψοφοβία)
1977: High Anxiety (Υψοφοβία)
1977: Annie Hall (ΔΓΑ)
1978: The Deer Hunter (PTSD)
1981: Raiders of the Lost Ark (Φοβία Φιδιών)
1985: Hannah and her Sisters (Υποχονδρίαση)
1990: Arachnophobia (Φοβία Εντόμων)
1991: What about Bob? (Διαταραχή Πανικού)
1995: Copycat (Αγοραφοβία)
1997: As Good as it Gets (ΙΔΨ Διαταραχή)
1999: Analyze This (Διαταραχή Πανικού)
2002: Insomnia
2003: Matchstick Men (ΙΔΨ Διαταραχή)
2004: The Aviator (ΙΔΨ Διαταραχή)
2008: Waltz with Bashir (PTSD)

Η ψυχοπαθολογία των αγχωδών διαταραχών και των νευρώσεων απεικονίζεται σε μεγάλο αριθμό ταινιών. Επισημαίνουμε τις ταινίες Vertigo (Δεσμώτης του ιλίγγου) και Copycat (Μοντέλο για φόνο) για τις φοβίες, Hannah and her Sisters (Η Χάννα και οι αδελφές της) για την υποχονδρίαση, What about Bob (Επιτέλους τι θα γίνει με τον Μπομπ) και Analyze this (Ανάλυσέ το) για τη διαταραχή πανικού), As Good as it Gets (Καλύτερα δεν γίνεται) για την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή και The Deer Hunter (Ο Ελαφοκυνηγός) και Waltz with Bashir ( Βαλς με τον Μπασίρ) για τη διαταραχή στρες μετά ψυχοτραυματισμό.

Πίνακας 5. Αποσυνδετικές / Μετατρεπτικές / Σωματόμορφες διαταραχές

1932: Dr. Jekyll & Mr. Hyde
1945: The Seventh Veil
1945: Spellbound
1949: Home of the Brave
1949: Twelve o’ Clock High
1957: The Three Faces of Eve
1959: Suddenly Last Summer
1960: Psycho
1962: Whatever Happened to Baby Jane?
1962: Freud
1966: Persona
1973: The Exorcist
1976: Sybil
1983: Zelig
1984: Paris, Texas
1985: Agnes of God
1993: The Piano
1993: Sommersby
1999: Fight Club

Αποσυνδετική, μετατρεπτική και σωματόμορφη ψυχοπαθολογία εμφανίζεται επίσης σε πολλές ταινίες, ιδιαίτερα η διαταραχή πολλαπλής προσωπικότητας [Sybil και Threes Faces of Eve (Τα τρία πρόσωπα της Εύας)], η ψυχογενής παράλυση [Twelve o’ clock high (Ατσαλένιοι αετοί)], η ψυχογενής αμνησία [Suddenly Last Summer (Ξαφνικά πέρυσι το καλοκαίρι)], η ψυχογενής αφωνία [The Piano ( Το πιάνο)], η ψυχογενής παράλυση και η ψυχογενής τύφλωση [Freud The Secret Passion (Φρόυντ το μυστικό πάθος)].

Πίνακας 6. Διαταραχές Προσωπικότητας

1931: M (Αντικοινωνική)
1940: Gone with the Wind (Ιστριονική)
1948: Rope (Αντικοινωνική)
1948: The Treasure of Siera Madre (Παρανοειδής)
1949: Madame Bovary (Ναρκισιστική)
1950: The Glass Menagerie (Αποφευκτική)
1950: Sunset Bulevard (Ναρκισιστική-Ιστριονική)
1952: A Streetcar Named Desire (Ιστριονική)
1954: Caine Mutiny (Παρανοειδής)
1959: Anatomy of a Murder (Αντικοινωνική)
1967: In Cold Blood (Αντικοινωνική)
1968: The Odd Couple (Καταναγκαστική)
1969: Le Boucher (Αντικοινωνική)
1991: Clockwork Orange (Αντικοινωνική)
1976: The Taxi Driver (Παρανοειδής)
1978: La Cage aux Folles (Ιστριονική)
1986: Blue Velvet (Σαδιστική)
1987: Fatal Attraction (Μεθοριακή)
1990: Wild at Heart (Αντικοινωνική)
1991: Cape Fear (Αντικοινωνική)
1992: Reservoir Dogs (Αντικοινωνική)
1994: Natural Born Killers (Ψυχοπαθητική)
1994: Remains of the Day (Σχιζοειδής)
1997: Conspiracy Theory (Παρανοειδής)
1997: The End of Violence (Παρανοειδής)
1998: American History X (Αντικοινωνική)
1999: Girl Interrupted (Μεθοριακή, Αντικοινωνική)
1999: American Beauty (Ναρκισσιστική)
1999: American Psycho (Αντικοινωνική)
2001: The Royal Tenembaums (Υπόκριση)
2001: The Man Who Wasn’t There (Σχιζοειδής)
2001: Amelie (Αποφευκτική)
2004: Alfie (Ναρκισσιστική)
2011: We need to talk about Kevin (Αντικοινωνική)

Ο κινηματογράφος σε μεγάλο αριθμό ταινιών παρουσιάζει
τα χαρακτηριστικά προσωπικότητας των πρωταγωνιστών. Η
αντικοινωνική και ψυχοπαθητική διαταραχή παρουσιάζεται
σε μεγάλο αριθμό ταινιών [Rope (ο Βρόχος), In Cold Blood
(Εν ψυχρώ), Wild at Heart ( Ατίθαση καρδιά), Clockwork
Orange (Κουρδιστό πορτοκάλι), Naturally Born Killers (Γεν-
νημένοι δολοφόνοι), We Need to Talk about Kevin (Πρέπει να
μιλήσουμε για τον Κέβιν)]. Η πρωταγωνίστριες των ταινιών
Sunset Boulevard (Η λεωφόρος της δύσης) και A Streetcar
Named Desire (Λεωφορείο ο Πόθος) παρουσιάζουν όλα τα
χαρακτηριστικά της ναρκισσιστικής και ιστριονικής προσω-
πικότητας, ενώ εκείνη της ταινίας Fatal Attraction (Ολέθρια
σχέση) της μεθοριακής διαταραχής προσωπικότητας. Επί-
σης, οι διαταραχές της αποφευκτικής (The Amelie), της πα-
ρανοειδούς [The Taxi Driver (Ο Ταξιτζής), Conspiracy Theory
(Θεωρίες Συνομωσίας)] και της σχιζοειδούς προσωπικότη-
τας [The Remains of A Day (Τα απομεινάρια μιας μέρας)] πα-
ρουσιάζονται με μεγάλη λεπτομέρεια.
Πίνακας 7. Αυτισμός / Νοητική Στέρηση
1968: Charly
1979: Being There
1992: Of Mice and Men
1993: Rain Man
1994: Forrest Gump
2001: I Am Sam
2003: Mozart and the Whale
2006: After Thomas
2009: Adam
2010: Temple Grandin

Οι διαταραχές του αυτιστικού φάσματος παρουσιάζονται ικανοποιητικά σε μεγάλο αριθμό ταινιών και αφορούν είτε παιδιά (After Thomas), είτε ενήλικα άτομα [Rain Man (Ο άνθρωπος της βροχής), I Am Sam ( Το όνομά μου είναι Σαμ), Adam, Temple Grandin]. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον πρέπει να δοθεί στην τελευταία, που αφορά στη βιογραφία της καθηγήτριας ζωοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Κολοράντο Temple Grandin η οποία πάσχει από Σύνδρομο Asperger.

Πίνακας 8. Εξαρτήσεις / Αλκοολισμός /
Χρήση Ψυχοδραστικών Ουσιών
Αλκοολισμός
1945: The Lost Weekend
1958: Cat on a Hot Tin Roof
1962: Days of Wine and Roses
1962: Long Day’s Journey into Night
1962: Sweet Bird of Youth
1982: The Verdict
1984: Under the Volcano
1987: Barfly
1989: Born on the Fourth of July
1995: Leaving Las Vegas
1995: The Basketball Diaries
2012: Smashed
Εξαρτήσεις
1955: Man with Golden Arm
1962: Long Day’s Journey into Night
1969: Easy Rider
1981: Cristiane F.
1983: Scarface
1994: Pulp Fiction
1996: Trainspotting
1998: The Big Lebowski
2000: Requiem for a Dream
2000: Traffic
2004: Maria, Full of Grace

Ο αλκοολισμός περιγράφεται σε πολλές ταινίες, αλλά κατά τη γνώμη μας οι κορυφαίες είναι οι τέσσερις υπογραμμισμένες, οι οποίες παρουσιάζουν διαφορές πλευρές της εξάρτησης από το αλκοόλ. Η ταινία Days of Wine and Roses (Ημέρες κρασιού και λουλουδιών) παρουσιάζει την προοδευτική εξέλιξη από τη μικρή κατανάλωση προς τον αλκοολισμό, ενώ οι άλλες τρεις [The Lost Weekend ( Το χαμένο σαββατοκύριακο), Barfly και Leaving Las Vegas (Αφήνοντας το Λας Βέγκας)] τον χρόνιο αλκοολικό, που στην τελευταία ταινία οδηγείται μέχρι τον θάνατο.

Πολλές ταινίες παρουσιάζουν επίσης την εξάρτηση από άλλες ψυχοδραστικές ουσίες. Κορυφαία όλων θεωρούμε την ταινία Requiem for a Dream, στην οποία παραστατικά παρουσιάζεται η εξάρτηση από τις ουσίες πολλών από τους ήρωές της, ιδιαίτερα από τους μετέφηβους πρωταγωνιστές της, αλλά και από τη μητέρα του ενός από αυτούς. Η μουσική της ταινίας συμβάλλει εξαιρετικά στο κλίμα και τις αντιδράσεις που δημιουργεί στον θεατή.

Πίνακας 9. Άνοια και Νευροψυχιατρικές διαταραχές
1980: Raging Bull
1981: On Golden Pond
1990: Awakenings
2001: Iris
2001: Memento
2011: A Separation
2012: Amour
2015: Still Alice
2020: The Father

Η άνοια είναι ένα θέμα που τα τελευταία χρόνια παρουσιάζεται όλο και περισσότερο σε εμπορικές ταινίες. Από αυτές ξεχωρίζουν οι ταινίες Still Alice ( Η Αλίκη είναι ακόμα εδώ) και η πλέον πρόσφατη The Father (Ο πατέρας). Στην πρώτη παρακολουθούμε την προοδευτική εξέλιξη της άνοιας σε μια καθηγήτρια πανεπιστημίου με γονιδιακή επιβάρυνση για άνοια, μέχρι το τελικό στάδιο. Σε αυτή τίθενται και θέματα που αφορούν την κληρονομικότητα αλλά και ερωτήματα για τη χρησιμότητα του γονιδιακού ελέγχου στους υγιείς συγγενείς. Η δεύτερη παρουσιάζει την άνοια μέσα από τα μάτια του ίδιου του ασθενούς, όπου όλες οι διαστρεβλώσεις της μνήμης και του προσανατολισμού σε χρόνο, τόπο και πρόσωπα γίνονται εμφανείς. Η ταινία Awakenings (Ξυπνήματα) παρουσιάζει τις γνωστικές βλάβες των ασθενών με ληθαργική εγκεφαλίτιδα που «ξύπνησαν» έπειτα από δεκαετίες.

Τέλος, η ταινία Memento απεικονίζει με εξαιρετικό τρόπο την προχωρητική αμνησία μετά εγκεφαλικό τραυματισμό.