του Δημήτρη Πλουμπίδη
Ομότιμος καθηγητής Ψυχιατρικής ΕΚΠΑ
σύναψις 64 [2022 – τόμος 18]
Εκδόσεις Άγρα, 2017, σελ. 296
Δύο πρόσφατα βιβλία, ξεκινώντας από τον 19ο αιώνα, έχουν καταγράψει και φωτίσει τις κοινωνικές, ιατρικές και νομικές πλευρές της χρήσης ουσιών στη χώρα μας. Από τη δεκαετία του 1920 η «τοξικομανία» πολλαπλασιάστηκε και έλαβε διαστάσεις κοινωνικού φαινομένου, συζητήθηκε έντονα στον τύπο, γράφτηκαν βιβλία από ψυχίατρους, νομικούς και στελέχη της αστυνομίας, στηλιτεύθηκε, «τραγουδήθηκε», προκάλεσε αυστηρή κατασταλτική νομοθεσία με φυλακίσεις και εξορία των χρηστών, εγκλεισμό σε ψυχιατρικά ιδρύματα δημόσια και ιδιωτικά, ιατρικές και άλλες θεραπευτικές παρεμβάσεις μικρής αποτελεσματικότητας. Οι δύο συγγραφείς επιχειρούν μια συνολική καταγραφή, με διαφορετική επικέντρωση, ο καθένας, στις διακριτές πλευρές που συνθέτουν ένα περίπλοκο πρόβλημα δημόσιας υγείας, με σοβαρές κοινωνικές προεκτάσεις.
Το βιβλίο ξεκινά με μια μεγάλη εισαγωγή για τη χρήση ουσιών τόσο καλλιεργούμενων όσο και από τη χημική βιομηχανία και τη σχετική εξάρτηση. Ένα μεγάλο πλεονέκτημα του βιβλίου είναι η συστηματική ερευνητική αξιοποίηση του αρχείου των φακέλων του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Αττικής (ΨΝΑ) για τις νοσηλείες χρηστών κυρίως ηρωίνης, πολύ πριν το περίπτερο 18 Άνω γίνει εμβληματική μονάδα της απεξάρτησης στη χώρα μας, όπου και εργάζεται ο κοινωνιολόγος Δ. Υφαντής. Αυτή η εξοικείωσή του με το αντικείμενο, η γνώση των μεθόδων που κυριάρχησαν μετά το 1980 στις μονάδες απεξάρτησης, δίνει στην ανάπτυξη πολλών κεφαλαίων ένα σημαντικό εύρος και βάθος, μια κλινική λεπτότητα στις περιγραφές για την ιστορία της εξάρτησης και τους χρήστες ουσιών. Υλικό από την έρευνα , οι φθαρμένες φωτογραφίες των ιατρικών φακέλων ενέπνευσαν και εικαστική εγκατάσταση (Ηλ. Πούλος. Αυτό που δεν βλέπουμε μας κοιτάζει. Εικαστική εγκατάσταση για τους τοξικομανείς του Μεσοπολέμου. Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, 2019).
Πριν η χρήση χασίς γίνει αισθητή στην Ελλάδα, προϋπήρξε από το τέλος της δεκαετίας του 1870 η καλλιέργειά του, κυρίως στην Πελοπόννησο και η εξαγωγή στην Αίγυπτο, που προκάλεσε αγγλικές παρεμβάσεις και τις πρώτες απαγορεύσεις που αφορούσαν την καλλιέργεια και όχι τη χρήση. Ο συγγραφέας ακολουθεί την εξέλιξη του νομικού πλαισίου, την απαγόρευση της καλλιέργειας και της εμπορίας της ινδικής κάνναβης το 1920, πλήθος νόμων, όπως ο νόμος του 2019 περί αλητείας και επαιτείας, κυρίως όμως οι νόμοι που ακολούθησαν, σε συσχέτιση με τις διεθνείς συνθήκες στις οποίες συμμετείχε η Ελλάδα. Οι νόμοι αυτοί έφεραν ένα ολοένα αυστηρότερο απαγορευτικό και διωκτικό πλαίσιο για τη χρήση του χασίς αλλά και των απιοειδών, μορφίνης, ηρωίνης, κοκαΐνης κ.ά., με τον ορμητικό πολλαπλασιασμό της χρήσης. Φυλακίσεις και εξορία χρηστών (ο ρεμπέτης Μ. Γενίτσαρης αναφέρει την εξορία στην Ίο).
Προτείνει μια ευρεία περιήγηση στα όσα έχουν γραφτεί τα χρόνια του Μεσοπολέμου για τα ναρκωτικά από γιατρούς, νομικούς και αστυνομικούς. Σημαντική συμβολή στην έρευνα αποτελεί η συγκριτική μελέτη των εισαγωγών των εξαρτημένων στο Ψ.Ν.Α. (τότε Δημόσιο Ψυχιατρείο Αθηνών), στο Δρομοκαΐτειο και το Αιγινήτειο περίπου ως το 1947, που αφορά και το μέγιστο μέρος των εισαγωγών για χρήση ουσιών. Κυριαρχούν οι εισαγωγές χρηστών ηρωίνης και τονίζεται το φαινόμενο των διπλών διαγνώσεων, χρήσης συν ψυχιατρικής διάγνωσης.
Ο συγγραφέας προτείνει τέσσερις περιόδους στη χρήση και την εξάρτηση από ουσίες: 1η Σποραδική χρήση από το τέλος του 19ου ως το πρώτο τέταρτο του 20ού αιώνα. 2η Από το 1925 ως το 1946 η εξάρτηση πήρε διαστάσεις κοινωνικού φαινομένου, με ιδιαίτερη υποπερίοδο από το 1940 ως το 1946 και τις συνέπειες του πολέμου και της Κατοχής. 3η Η περίοδος από το 1946 ως τα μέσα της δεκαετίας του 1980 χαρακτηρίστηκε από μεγάλη μείωση της χρήσης ουσιών αλλά και αύξηση της χρήσης αλκοόλ, όχι μόνο λόγω των εκτεταμένων μετεμφυλιακών αστυνομικών μηχανισμών ελέγχου, αλλά και της μείωσης της ζήτησης, του αγοραστικού κοινού που αποτελεί σημαντικό ερώτημα για έρευνα. Στο τέλος αυτής της περιόδου εμφανίζονται τα παραισθησιογόνα (L.S.D.) και οι φαρμακευτικές εξαρτήσεις. 4η Μετά το 1985, οπότε η χρήση και η εξάρτηση επανέρχονται στο προσκήνιο ορμητικά, δημιουργούνται τα πρώτα θεραπευτικά προγράμματα και η εξάρτηση αποκτά κοινά χαρακτηριστικά με αυτά της δυτικής και κεντρικής Ευρώπης. Οι τέσσερις αυτές περίοδοι αποτελούν ένα σημαντικό ερέθισμα για συγκρίσεις και αναθεωρήσεις μέσω συμπληρωματικής έρευνας.